Starzenie się i SM

Starzenie się i życie ze stwardnieniem rozsianym: Nowe spojrzenie na dojrzałość

Dane dotyczące starzenia się w populacji

Według WHO w 2020 r. liczba osób w wieku 60 i więcej lat przewyższała liczbę 5. latków. Do 2030 r. ich liczba wyniesie 1,4 biliona, by w 2050 r. osiągnąć 2,1 biliona. Nie ma wątpliwości – społeczeństwa na świecie starzeją się. Warto zatem przyjrzeć się temu zagadnieniu również w kontekście SM.

Dla każdego z nas starość może oznaczać coś innego: niektórzy definiują ją jako osiągnięcie „pewnego” wieku, inny jako moment, w którym ciało przestaje sprawnie funkcjonować. Jedno ciekawe badanie pokazało, że wraz z upływem lat, w społeczeństwach przesuwa się też granica wieku, który uznajemy, za „starość”. Dla wielu obecnych 60. kilku latków starość zaczyna się dopiero około 75 roku życia. Wielu badaczy jest jednak zgodnych, że nie ma konkretnego wieku, w którym zaczyna się starość, a starzenie się to proces ciągły.

Biologiczne starzenie się to proces charakteryzujący się spadkiem funkcjonowania i z czasem utratą homeostazy, w który zaangażowane są kumulujące się uszkodzenia i wyczerpywanie się mechanizmów naprawczych. W starzejącym się organizmie spada sprawność układu odpornościowego – nie jest on w stanie generować odpowiedniej odpowiedzi immunologicznej, osłabiony jest też nadzór immunologiczny, zwiększają się procesy autoagresywne i poziomu prozapalnych mediatorów. Organizm produkuje mniej limfocytów B i T odpowiedzialnych za odporność. Badania naukowe pokazują, że niestety, ale starzenie się układu odpornościowego dokarmia procesy neurodegeneracyjne. Wiele innych czynników związanych z wiekiem może również przyczyniać się do neurodegeneracji, np. spadek hormonów płciowych.

U każdego z nas, starzenie się organizmu wiąże się z pojawianiem się różnych schorzeń: nadciśnienia, problemów ze wzrokiem, osteoporozy, przewlekłej obturacyjnej choroby płuc, cukrzycy czy demencji. Dodatkowo, towarzyszyć nam mogą: osłabienie (m.in. słabszą siłę uścisku, mały poziom energii, wolniejsze tempo chodzenia), problemy z nietrzymaniem moczu, upadki czy odleżyny. Objawy tych chorób mogą nakładać się na symptomy stwardnienia rozsianego, dlatego tez czasem trudno orzec, czego są one wynikiem. Leczenie objawów wynikających ze starzenia się i chorób związanych z wiekiem może wymagać innego postępowania, niż tych, których przyczyną jest SM.

SM i starzenie się

Obecnie niemal połowa osób żyjących z SM na świecie to osoby powyżej 50. roku życia. Wymaga to przedefiniowania tego, jak powinna wyglądać udzielana im opieka, zarówno w zakresie diagnozy, leczenia lekami modyfikującymi przebieg choroby jak i innych świadczeń. Diagnozowanie czy monitorowanie przebiegu choroby u starszych osób staje się bowiem bardziej skomplikowane, z powodu np. zmian związanych z wiekiem obserwowanych w badaniach rezonansu magnetycznego czy w pomiarach sprawności i funkcjonowania poznawczego.

Mózg osoby z SM i starzenie się

Starzejący się mózg zmienia się na wiele sposobów: zmniejsza się m.in. jego plastyczność i objętość istoty szarej, zwiększają się nieprawidłowości w istocie szarej. U chorych na SM proces starzenia się i chorobowy będą na siebie oddziaływać: na przykład, związane z wiekiem ograniczanie się neuroplastyczności i możliwości neurodegeneracyjnych będzie oddziaływać na uszkodzenia neuronów i zaburzenia funkcjonalne wynikające z SM. Z kolei SM może przyspieszać proces starzenia się, np. w postaci wcześniejszych zaburzeń poznawczych czy większej atrofii mózgu.

Warto przytoczyć tutaj też wnioski z badań naukowych dotyczące skracania się telomerów (zakończeń chromosomów, chroniących przed degradacją) białych krwinek krążących we krwi. Według naukowców są one markerem biologicznego starzenia się układu immunologicznego, jak również mogą świadczyć o ryzyko pojawienia się chorób, w tym neurodegeneracyjnych. Niestety, ale skracanie się telomerów, widoczne jest bardziej u osób chorujących na SM. Jest również powiązane z ryzykiem klinicznego progresji choroby w czasie. Ponadto, badacze zastanawiali się nad czynnikami powodującymi starzenie się układu odpornościowego. Jednym z nich jest powtarzające się napotykanie antygenów (cząsteczka rozpoznawana przez układ odpornościowy jako obca i wywołująca odpowiedź obronną organizmu, taką jak produkcja przeciwciał), jak to bywa w chorobach autoimmunologicznych, ale również czynniki modyfikowalne, takie takie jak palenie papierosów czy otyłość.

SM, wiek i choroby współistniejące

Tak, jak wspomniano, wraz z wiekiem pojawiają się nowe schorzenia, również u osób z SM. Należy pamiętać, że choroby współistniejące będą mieć negatywny wpływ na przebieg SM, co pokazują badania - badania pokazują na przykład, że osoby z SM i z wyższym poziomem cholesterolu we krwi mają większą niepełnosprawność i większą utratę tkanki mózgowej niż te z niższym jego poziomem. Uważność na schorzenia współistniejące jest szczególnie ważna przy interpretacji nowych objawów starzejących się pacjentów z SM - lekarz powinien rozpoznać, czy pogorszenie się funkcjonowania jest związane z postępem SM, czy wynikiem występowania innych chorób. Będzie miało to znaczenie przy doborze środków zaradczych.

Diagnoza SM po 50 roku życia i wyzwania z tym związane

Diagnoza postawiona po 50-tce (ang. late onset multiple sclerosis, LOMS) stanowi około 10% przypadków i częściej dotyczy kobiet. W tej grupie choroba ma zazwyczaj charakter postępujący od samego początku - u takich osób obserwuje się cięższy przebieg i większą niesprawność głównie zew względu na więcej zmian w rdzeniu kręgowym. Brakuje również tego, co obserwowane jest na wczesnych etapach chorowania u osób diagnozowanych w młodym wieku - procesów naprawczych, takich jak remielinizacja. Jedno ciekawe badanie pokazało, że SM diagnozowane w późnym wieku może być poprzedzone wydłużającą się fazą prodromalną, z mniejszą aktywnością zapalną i demielinizacyjną, a następnie - objawić się w bardziej neurodegeneracyjnej formie. To wszystko pokazuje, że osoby z SM po 50 roku życia wymagają szczególnej czujności diagnostycznej, ale też monitorowania i leczenia.

Leczenie stwardnienia rozsianego u starszych osób

Większość leków modyfikujących przebieg choroby stosowanych u osób z SM działa na procesy zapalne. Jak już wspomniano, wraz z wiekiem układ odpornościowy przechodzi proces starzenia się, co skutkuje mniejszą aktywnością zapalną, ale większym ryzykiem infekcji. Skuteczność dostępnych preparatów modyfikujących przebieg choroby u osób powyżej 55 roku życia nie była testowana w badaniach klinicznych. Ponadto, stosowanie tego leczenia u osób starszych może wiązać się większym ryzykiem pojawienia się skutków ubocznych tych preparatów.

W związku z powyższym leczenie stwardnienia rozsianego u osób starszych wymaga indywidualnego podejścia. Badania pokazują, że u osoby powyżej 60 roku życia ze stabilnym przebiegiem choroby (brak rzutów i aktywności choroby widocznej w rezonansie) w okresie 3-5 letnim po odstawieniu leczenia ryzyko pojawienia się rzutu jest mniejsze. Badanie DISCOMS pokazało, że zaprzestanie leczenia u osób powyżej 55 roku życia, u których choroba przebiega stabilnie, jest opcją do rozważenia. Z kolei ryzyko pojawienia się rzutu może wystąpić u osób w wieku 50 i więcej lat, które przerwały leczenie (szczególnie natalizumabem i fingolimodem), a które mają większy poziom niesprawności i nieaktywne SM.

Badacze i naukowcy zastanawiają się, czy istnieje odpowiedni momentem, w którym bezpieczne będzie całkowite zaprzestanie leczenia i czy jest sens zmiany z leczenia u pacjentów starszych z wysokoskutecznego na takie o mniejszej skuteczności (tzw. deeskalacja leczenia), które charakteryzują się lepszym profilem bezpieczeństwa. Na razie wyniki płynące z badań i danych obserwacyjnych nasuwają konkluzję, że u większości starszych osób z SM całkowite zakończenie leczenia będzie związane z reaktywacją choroby, nowymi zmianami w obrazie rezonansu, a w niektórych przypadkach – rzutami. Ryzyko to jest bardziej wyrażone u pacjentów leczonych natalizumabem oraz fingolimodem.

SM, zdrowy tryb życia i budowanie rezerwy funkcjonalnej

Coraz więcej mówi się o zdrowym starzeniu się, definiowanym przez WHO jako „proces rozwijania i utrzymywania możliwości funkcjonalnej, która pozwoli na dobrostan w starszym wieku”. Możliwość funkcjonalna to możliwości, które pozwalają na realizację tego, co dla osoby istotne. Zalicza się do nich: zaspakajanie podstawowych potrzeb, nauka, rozwój, podejmowanie decyzji, bycie mobilnym, utrzymywanie relacji oraz wkład w społeczność.

Zdrowe odżywianie się, niepalenie to te elementy trybu życia, które sprzyjają zdrowemu starzeniu się. Na zdrowie starzenie się wpływ mają również: sprzyjające otoczenie, wspierające społeczności czy brak barier. Zdrowe starzenie się daje ogromne możliwości – pozwala na podejmowanie nowych aktywności i bycie aktywnie zaangażowanym w społeczność.

Najbardziej skuteczna interwencja przeciwstarzeniowa to aktywność fizyczna – ma niezwykły wpływ na nasz układ odpornościowy (m.in. stymuluje odpowiedź przeciwzapalną) i układ nerwowy (ćwiczenia to ochrona mikrostruktury mózgu i redukcja zaniku hipokampu). Rehabilitacja w wieku dojrzałym powinna skupiać się m.in. na treningu oporowym, który przeciwdziała sarkopenii i osteoporozie.

 Równie ważna jest rezerwa poznawcza – intelektualna ciekawość i nauka nowych umiejętności tworzą „fundusz awaryjny” umysłu, pozwalający zachować sprawność mimo uszkodzeń neurologicznych.

W dbaniu o siebie, w każdym wieku, ważne jest też leczenie objawowe.

Więcej informacji o życiu z SM w każdym wieku znajdziesz na stronie Polskiego Towarzystwa Stwardnienia Rozsianego: www.ptsr.org.pl.

Źródła:

• Massimo Filippi, Paolo Preziosa, Frederik Barkhof, Olga Ciccarelli, Andrea Cossarizza, Nicola De Stefano, Claudio Gasperini, Ruth Geraldes, Cristina Granziera, Lukas Haider, Hans Lassmann, Monica Margoni, Giuseppe Pontillo, Stefan Ropele, Àlex Rovira, Jaume Sastre-Garriga, Tarek A Yousry, Maria A Rocca, on behalf of the MAGNIMS Study Group, The ageing central nervous system in multiple sclerosis: the imaging perspective, Brain, Volume 147, Issue 11, November 2024, Pages 3665–3680, https://doi.org/10.1093/brain/awae251
• https://www.youtube.com/watch?v=OYLxSjDzwU8
• https://ectrims.eu/insights/ageing-with-ms-how-do-treatment-strategies-change/
• Wettstein M, Park R, Kornadt AE, Wurm S, Ram N, Gerstorf D. Postponing old age: Evidence for historical change toward a later perceived onset of old age. Psychol Aging. 2024 Aug;39(5):526-541. doi: 10.1037/pag0000812. Epub 2024 Apr 22. PMID: 38647449.
• Stuifbergen AK, Becker H, Kim N. The meaning of health to persons aging with longstanding multiple sclerosis. Res Nurs Health. 2024 Oct;47(5):563-572. doi: 10.1002/nur.22409. Epub 2024 Jul 2. PMID: 38953154; PMCID: PMC11371513.
• Bergien, S.O., Skovgaard, L. & Kristiansen, M. Unfolding biographies—a participatory narrative study on how older adults with multiple sclerosis make sense of and manage their everyday lives. BMC Geriatr 23, 794 (2023). https://doi.org/10.1186/s12877-023-04504-x
• Van der Walt, A., Strijbis, E.M.M., Bridge, F. et al. Advancing multiple sclerosis management in older adults. Nat Rev Neurol 21, 432–448 (2025). https://doi.org/10.1038/s41582-025-01115-5
• Jak dobrze starzeć się z SM (2023). Multiple Sclerosis International Federation.